Franziska Mehlhose urodziła się 10 maja 1861 r. Pracę na dworze książęcym w Pszczynie rozpoczęła na początku stycznia 1905 r. Miała wówczas prawie czterdzieści cztery lata i dwudziestotrzyletnie doświadczenie zawodowe, które zdobyła pełniąc funkcję gospodyni w domu komornika naczelnego Haeinischa. W hierarchii pszczyńskiej służby zamkowej zajmowała niezwykle wysoką pozycję, piastując stanowisko zarządczyni czy też szafarki.
W dokumentach archiwalnych określana jest jako Beschliesserin, Hausmeisterin czy klucznica. Przez wiele lat kierowała zamkowym gospodarstwem domowym i sprawowała nadzór nad całym żeńskim personelem. Zajmowała się także formalnościami związanymi z zatrudnianiem personelu żeńskiego, takimi jak dostarczanie kart inwalidzkich do kasy emerytalno-rentowej czy rejestrowanie w ubezpieczeniu zdrowotnym. W czasie I wojny światowej zastępowała nieobecnego zarządcę zamku (Hausmeister) i – jak można sądzić na podstawie dokumentów archiwalnych – wiele z przyznanych jej wówczas prerogatyw zachowała także po zakończeniu wojny.
Świadczy o tym list z 24 marca 1925 r. skierowany z Książęcego Prywatnego Sekretariatu w Zamku Książ do Paula Dyrny, asystenta sekretarza prywatnego księcia von Pless:
W odpowiedzi na Pański list z 19. dnia bieżącego miesiąca, odpowiadam, że nie ma potrzeby wysyłania Panu instrukcji dotyczących obowiązków i odpowiedzialności zarządczyni. Jest to zbędne również dlatego, że zarządczyni odpowiada za wszystko, co nie zostało ujęte w instrukcjach dotyczących funkcji kasztelana zamkowego, o ile nie dotyczy to zastępcy zarządcy lub kucharza.
Jeżeli zarządczyni wykonuje tam funkcje, które wedle Waszej opinii powinny należeć do kogoś innego, może to wynikać z tego, że z powodu wojny i choroby byłego zarządcy dobrowolnie podjęła się ona szeregu zadań, które – po długim okresie wykonywania ich z dużą satysfakcją – nie mogą zostać jej odebrane wbrew jej woli.
Co więcej, nie można bez zbędnych ceregieli ingerować w spory pomiędzy zarządczynią a kasztelanem zamku; zgodnie z lokalnymi przepisami tego typu spory musi najpierw rozstrzygnąć zarządca – w tym przypadku jego zastępca, kamerdyner Mathys – i dopiero jeśli nie uda się osiągnąć porozumienia, sprawa może zostać im przedstawiona do rozstrzygnięcia.
Franziska Mehlhose miała do dyspozycji własne, bezpłatne mieszkanie służbowe zlokalizowane w oficynie zamkowej. Potwierdzają to dokumenty z Archiwum Książąt Pszczyńskich, w tym np. dokument z 15 stycznia 1927 r., zgodnie z którym Mehlhose mieszkała samodzielnie, podczas gdy pozostające pod jej jurysdykcją kucharka, pomoc kuchenna i 4 pokojówki dzieliły wspólny pokój. Franziska Mehlhose mogła również liczyć na bezpłatne ogrzewanie, oświetlenie, utrzymanie, a także leczenie zewnętrzne i leki.
Archiwalne dokumenty dostarczają nam interesujących informacji na temat obowiązków Franziski Mehlhose, a także innych pracowników w zamku. Są również świadectwem zmian, jakie zachodziły na dworze pszczyńskim w okresie międzywojennym, gdy czasy świetności miał już za sobą. W dokumencie spisanym w zamku w Pszczynie w dniu 1 października 1925 r. i podpisanym przez pannę Mehlhose oraz kamerdynera Mathysa możemy przeczytać:
Aby odciążyć pralnię zamkową, niniejszym odwołuje się dotychczasową zasadę, zgodnie z którą cała bielizna należąca do żonatych pracowników zamku była prana w pralni. Od tego dnia żonaci pracownicy zamku będą mieli prane tylko liberie. Pozostałą bieliznę osobistą, która wcześniej była prana w zamku, żonaci pracownicy będą prali w swoich domach.
Do wiadomości zarządczyni pralni, panny Mehlhose.
Dokumet dotyczący nowych zasad prania ubrań służących w pralni zamkowej podpisany przez pannę Mehlhose i kamerdynera Mathysa, 1.10.1925 r., zbiory Archiwum Państwowego w Katowicach, Archiwum Książąt Pszczyńskich II 1023
W innym, niedatowanym dokumencie dotyczącym zakresu prac powierzonych służbie podległej pannie Mehlhose, czytamy:
(…) 2) Prace porządkowe i czyszczenie, które wcześniej wykonywały praczki, takie jak mycie i zamiatanie korytarzy oraz wycieranie w pokoju ze srebrami, będą odtąd wykonywane przez pokojówki. Za harmonogram odpowiada zarządczyni. (…) 5) Stroje pokojówek i pomocy kuchennych mają być cerowane i naprawiane przez same pokojówki;podobnie, pokojówki mają cerować i naprawiać bieliznę domową pod nadzorem panny Mehlhose.
Panna Mehlhose angażowała się także w sprawy socjalno-bytowe swojego personelu. 21 lipca 1925 r. do Tajnego Sekretariatu Książęcego w Zamku Książ z Kancelarii Dworu w Pszczynie wpłynęło pismo dotyczące prośby, jaką wystosowała zarządzczyni Mehlhose wraz z kasztelanem zamkowym Römischem. Otóż chcieli oni, by przekonać księcia, aby w owym roku koszty dzierżawienia przez służbę zamkową działek pod uprawę ziemniaków w folwarkach Kempa i Louisenhof zostały pokryte z budżetu gospodarstwa domowego. Panna Mehlhose w szczególności prosiła o to dla praczek, które, jak zwróciła uwagę, zarabiają niskie stawki.
Choć Franziska Mehlhose nigdy nie wyszła za mąż i nie założyła własnej rodziny, z pewnością otaczało ją grono bliskich i życzliwych osób. W zbiorach Muzeum Zamkowego w Pszczynie znajduje się jej album z pamiątkowymi zdjęciami oraz pocztówkami.
Te ostatnie pochodzą z okresu od 1908 do 1934 r. Są to przede wszystkim podziękowania, pozdrowienia, życzenia świąteczne i urodzinowe, które otrzymywała z różnych zakątków Europy i nie tylko (jedna, bez obiegu, pochodzi z Egiptu!) od zaprzyjaźnionych członków służby, krewnych i przyjaciół. Jedna z pocztówek dotarła z zamku w Dąbrowie Niemodlińskiej (Dambrau) od arcyksiężnej (Herzogin) Mathilde von Pless, wdowy po Hansie Heinrichu XI von Pless. Arcyksiężna Mathilde w kilku słowach dziękuje pannie Mehlhose za życzenia z okazji 70. urodzin i równocześnie skałda jej, nieco spóźnione, życzenia także z okazji 70. urodzin. Obie panie były równolatkami, warto też dodać, że w 1861 r. urodził się także pasierb Mathilde, książę Hans Heinrich XV von Pless. W albumie odnajdziemy też niewysłaną, niedatowaną kartkę z widokiem tarasu i parku zamkowego w Pszczynie skreśloną ręką samej Mehlhose – są to życzenia noworoczne skierowane do panny Kunze, garderobianej Jej Wysokości. O tym, że Franziska Mehlhose uczestniczyła w życiu towarzyskim świadczyć może fakt, że jej nazwisko widnieje na listach uczestników balów dla służby zorganizowanych w Pszczynie 2 lutego w 1925 i w 1927 r.
Jako doskonała gospodyni Franziska Mehlhose z pewnością świetnie radziła sobie także w kuchni. W zeszycie z przepisami należącym do Anny Kubitzy, zatrudnionej od 1909 r. w charakterze kucharki u dra Kurta Gotzheina, dyrektora książęcego folwarku Kempa, która okazjonalnie gotowała także w zamku pszczyńskim, odnaleźć możemy przepis na pierniczki panny Mehlhose (Pfefferkuchen Frl. Mehlhose).
Przepis na pierniczki panny Mehlhose z zeszytu kucharki Anny Kubitzy.
zbiory prywatne Ellen Anny Elisabeth Härtel z domu Kubitza, wnuczki Anny Kubitzy
Zeszyt z przepisami zachował się w zbiorach prywatnych wnuczki Anny Kubitzy, Ellen Anny Elisabeth Härtel, która przepis wypróbowała i zaleca z własnego doświadczenia użyć podwójnej ilości przypraw.
SKŁADNIKI
Pierniczki panny Mehlhose / Pfefferkuchen Frl. Mehlhose
4 całe jajka ubić z 500 g cukru na puszystą masę
125 g startych słodkich migdałów
starta skórka z 2 cytryn
125 g kandyzowanej skórki cytryny
4 g goździków
2 g ziela angielskiego (ziele angielskie/pieprz goździkowy)
6 g cynamonu
wszystko drobno zmielone
Wlać 500 g gorącego miodu do 1250-1500 g mąki pszennej i wymieszać. Do tego dodać powyższe składniki. Na koniec 15 g wodorowęglanu amonu i 15 g potażu rozpuścić w kieliszku do likieru z gorącym rumem i dodać.
Następnie dobrze wszystko zagnieść. Teraz można wyciąć kształty z ciasta lub upiec je na blasze do pieczenia, pokroić na gorąco i udekorować cukrem lub polewą czekoladową.
Od dnia 1 czerwca 1924 r. Franziska Mehlhose pobierała rentę inwalidzką, a od maja 1926 r. emeryturę. Oficjalnie na emeryturę przeszła z dniem 1 października 1932 r., co wiązało się z rozpoczętą w tym roku przez księcia Hansa Heinricha XVII von Pless redukcją pracowników. 13 sierpnia 1932 r. otrzymała następujące pismo:
Szanowna Panno Melhose,
Szczególnie poważne okoliczności skłoniły mnie do podjęcia decyzji o wprowadzeniu bardzo drastycznych i rozległych zmian w budżecie zamku. Z głębokim żalem muszę zatem poinformować Panią, że stanowisko zarządczyni, które wiernie Pani piastowała przez tyle lat, również musi zostać zniesione zgodnie z obecnymi okolicznościami. Z tego powodu muszę zasugerować, aby zorganizowała Pani przejście na emeryturę z dniem 1 października bieżącego roku. Ta wiadomość z pewnością będzie dla Pani bolesnym ciosem podczas wakacji, jestem jednak pewien, że zrozumie Pani, że w związku z powszechną redukcją zatrudnienia konieczne są również dalsze cięcia budżetowe.
Pomimo tych postanowień, decyzją księcia panna Mehlhose mogła nadal mieszkać w swoim mieszkaniu i sprawować funkcje służbowe. Kulminacyjny moment redukcji personelu książęcego przypadł na rok 1934, kiedy rodzina książęca wyjechała z zamku, a Zarząd Przymusowy Dóbr Księcia Pszczyńskiego rozpoczął eksmisję pracowników, w tym tych zamieszkujących oficynę zamkową. 31 marca 1934 r. panna Mehlhose otrzymała następujące pismo z Kancelarii Dworu:
Po zmniejszeniu budżetu zamku w 1932 r. podjęto tymczasowe porozumienie, które umożliwiło Pani kontynuowanie funkcji zarządczyni po przejściu na emeryturę, z gwarancją bezpłatnego zakwaterowania, ogrzewania i oświetlenia. Z powodu nieprzewidzianych okoliczności to tymczasowe porozumienie wygasa z dniem 30 kwietnia br. Jednocześnie z tym dniem wygasają również przyznane Pani świadczenia dodatkowe.
Zgodnie z dalszymi ustaleniami panna Mehlhose mogła pozostać w mieszkaniu, musiała jednak płacić czynsz ustalony przez Generalną Dyrekcję, konieczne stało się także zainstalowanie licznika energii elektrycznej. Dodatkowym warunkiem zachowania mieszkania do odwołania była jej zgoda na to, że opuści go po otrzymaniu trzymiesięcznego wypowiedzenia.
Wiosną 1936 r. do zamku przybył książę Hans Heinrich XV von Pless w towarzystwie swojego syna, hrabiego Alexandra von Hochberga (Lexela). W ślad za tym nastąpiła częściowa odbudowa dworu pszczyńskiego. Do pracy powrócili niektórzy zwolnieni wcześniej pracownicy, przyjęto także nowych, a kilku sprowadzono z zamku Książ. Utworzony jesienią 1936 r. dwór liczył 30 osób. Na liście pracowników wciąż znajdowało się nazwisko Franziski Mehlhose. Była wówczas zatrudniona na stanowisku odźwiernej. Personel i sprawy kadrowe pozostawały pod nadzorem generalnego pełnomocnika księcia, jego syna Alexandra, który po śmierci ojca w 1938 r., chcąc zbliżyć się do sanacyjnych władz polskich i zaakcentować propolskie stanowisko, rozpoczął zmiany kadrowe polegające m.in. na zastąpieniu niektórych niemieckich pracowników pracownikami polskimi. Wówczas odeszła z zamku pszczyńskiego długoletnia zarządczyni Franziska Mehlhose. Miała wówczas 77 lat.
Opracowanie: Sylwia Smolarek-Grzegorczyk, Dział Wnętrz Zamkowych
Pierniczki wg przepisu panny Mehlhose upieczone przez Malinę Czosnowską, Główną Inwentaryzatorkę Muzeum, filmowe alter ego Franziski Mehlhose
Opracowanie wizualne i układ graficzny strony: Katarzyna Bazgier, Dział Marketingu
Bibliografia:
- Archiwum Państwowe w Katowicach – Archiwum Książąt Pszczyńskich (AKP): AKP II 1013, AKP II 1016, AKP II 1023, AKP VIII 31, AKP VIII 45, AKP VIII 48, AKP XIX 759
- Album pamiątkowy Franziski Mehlhose ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Pszczynie
Ilustracje
- Franziska Mehlhose, fotografia z „Unsere Heimatstadt Pless in Oberschlesien”, Band III, s. 17
- Dokumet dotyczący nowych zasad prania ubrań służących w pralni zamkowej podpisany przez pannę Mehlhose i kamerdynera Mathysa, 1.10.1925 r., zbiory Archiwum Państwowego w Katowicach, Archiwum Książąt Pszczyńskich II 1023
- Pamiątkowe zdjęcie z albumu Franziski Mehlhose, schody na taras zachodni zamku w Pszczynie, po lewej stronie wazy Franziska Mehlhose (?), zbiory Muzeum Zamkowego w Pszczynie, fot. M. Cyran
- Kartka z życzeniami z okazji 70. urodzin dla Franziski Mehlhose od arcyksiężnej Mathilde von Pless, na awersie widok zamku w Dąbrowie Niemodlińskiej (fot. M. Cyran), album pamiątkowy Franziski Mehlhose, zbiory Muzeum Zamkowego w Pszczynie
Dąbrowa Niemodlińska, 22.08.1931 r. Najserdeczniej dziękuję za serdeczne gratulacje z okazji moich 70. urodzin. Składam Pani również serdeczne gratulacje z okazji 70. urodzin. Arcyksiężna von Pless - Pocztówka bez obiegu z życzeniami noworocznymi napisana przez Franziskę Mehlhose do garderobianej Jej Wysokości, panny Kunze, na awersie widok tarasu i parku zamkowego w Pszczynie (fot. M. Cyran), album pamiątkowy Franziski Mehlhose, zbiory Muzeum Zamkowego w Pszczynie
- Przepis na pierniczki panny Mehlhose z zeszytu kucharki Anny Kubitzy, zbiory prywatne Ellen Anny Elisabeth Härtel z domu Kubitza, wnuczki Anny Kubitzy
- Pierniczki wg przepisu panny Mehlhose upieczone przez Malinę Czosnowską, Główną Inwentaryzatorkę Muzeum, filmowe alter ego Franziski Mehlhose