Muzeum Zamkowe w Pszczynie

(…) nieuszkodzony, zdemolowany jedynie przez żołnierzy. Na razie nie zajęty.  (…) stawiam wniosek, aby zamek wraz z parkiem zająć na Muzeum i nie pozwalać kwaterować w nim oddziałom wojskowym

kpt. Stanisław Mrowczyk, 1945

W tym roku Muzeum Zamkowe w Pszczynie obchodzi Jubileusz 80-lecia działalności. Instytucja otwarta dla publiczności dokładnie 9 maja 1946 roku od dziesięcioleci stanowi ważny punkt na mapie polskich muzeów-rezydencji. Przez lata budowała pozycję instytucji kulturalnej strzegącej nie tylko lokalnego dziedzictwa, ale także miejsca nowocześnie zarządzanego, zdobywając liczne laury krajowe i zagraniczne. Dowodem jej pozycji jest imponująca frekwencja, która w ostatnim roku przekroczyła 200 tys. osób.

Muzeum obejmuje obecnie cztery obiekty: Zamek, Stajnie Książęce, Zameczek Myśliwski Promnice oraz Oficynę zamkową. Dwa ostatnie przechodzą obecnie kompleksową rewitalizację, będącą częścią długofalowych działań na rzecz przywracania i ochrony dziedzictwa dawnej rezydencji pszczyńskiej. To nie tylko prace konserwatorskie, lecz także świadome przywracanie tym miejscom ich znaczenia – poprzez nadawanie im nowych funkcji wystawienniczych, edukacyjnych i kulturalnych, przy jednoczesnym poszanowaniu ich historycznego charakteru i autentyzmu.

Główna siedziba muzeum mieści się w zabytkowym budynku zwanym zgodnie wielowiekową tradycją-zamkiem, który przez setki lat zmieniał swoje oblicze od gotyckiego, przez renesansowy aż Muzeum Zamkowe w Pszczynie obecnie obejmuje cztery budynki: Zamek, Stajnie Książęce, Zameczek Myśliwski Promnice oraz Oficynę zamkową. Te dwa ostatnie poddawane są obecnie kompleksowym pracom rewitalizacyjnym, realizując tym samym długofalowe plany odzyskiwania i rewitalizacji zabytków pierwotnie powiązanych z rezydencją pszczyńską.

Główna siedziba muzeum mieści się w zabytkowym budynku zwanym, zgodnie z wielowiekową tradycją, zamkiem, który przez setki lat zmieniał swoje oblicze od gotyckiego, przez renesansowy, aż do obecnej neobarokowej formy pałacu.  Na przestrzeni wieków  zamek był rozbudowywany, przekształcany i dostosowywany do potrzeb kolejnych właścicieli, najpierw książąt piastowskich z linii opolsko-raciborskiej, następnie Przemyślidów z Opawy i książąt cieszyńskich, potem możnowładcy węgierskiego Aleksego Turzo, wreszcie rodziny Promnitzów, a następnie książąt Anhalt-Kothen-Pless i Hochbergów. W latach 1870–1876 otrzymał swój obecny, reprezentacyjny kształt. Przebudowę zainicjował książę Hans Heinrich XI Hochberg von Pless, a projekt opracował francuski architekt Hippolyte Alexandre Destailleur.  Zamek przetrwał niemal cały okres II wojny światowej bez większych uszkodzeń. Od 1946 roku jako jedna z najważniejszych placówek muzealnych regionu, konsekwentnie rozwija nowe obszary działalności, uzupełniając tradycyjne formy prezentacji o nowoczesne środki wyrazu.

Muzeum Zamkowe w Pszczynie jako pierwsze  w Polsce  rozpoczęło projekt mający na celu radiofonizację ekspozycji. Już  w lutym 1961 roku działały pierwsze aparaty – mechaniczni przewodnicy dla zwiedzających. Pierwsza instalacja składała się z dwóch magnetofonów szpulowych marki RFT „Smaragd”, wraz ze wzmacniaczami i głośnikami. Wszelkie nagrania tekstów dla celów wystawienniczych w języku polskim, francuskim, rosyjskim, angielskim i czeskim, realizował Zakład Usług Wideofonicznych Wifon-Polfel z Warszawy. Radiooprowadzanie zakończono na przełomie 1968 i 1969 roku. Przez kolejne lata chętnym do poznania ekspozycji Muzeum na powrót towarzyszyli przewodnicy.

Palma pierwszeństwa należy się Muzeum Zamkowemu także w dziedzinie wirtualnego zwiedzania. W 2004 roku z pierwszych w Polsce, udostępniło wirtualne zwiedzanie całej ekspozycji, umożliwiające obejrzenie także tych przestrzeni, które nie są dostępne podczas wizyty stacjonarnej, m.in. Apartamentu księżnej Daisy.

Od momentu powstania Muzeum Zamkowego w Pszczynie instytucja ta konsekwentnie budowała swoją pozycję jako jeden z najważniejszych ośrodków muzealnych na Śląsku. W 1995 roku Muzeum zdobyło prestiżowy dyplom honorowy i brązowy medal Europa Nostra za pieczołowite odtworzenie historycznych wnętrz zamku – wyróżnienie, które potwierdziło europejski poziom prowadzonych prac konserwatorskich. Szczególnie intensywny okres rozwoju przypadł na pierwszą dekadę XXI wieku, kiedy to zrealizowano szeroko zakrojone prace renowacyjne kompleksu zamkowego. W 2005 roku Muzeum otrzymało III nagrodę Sybilla za rekonstrukcję Apartamentu Cesarskiego. Rok 2010 przyniósł kolejne ważne wyróżnienie – nagrodę Marszałka Województwa Śląskiego za konserwację Buduaru i Łazienki księżnej Daisy, co podkreśliło znaczenie Muzeum jako instytucji dbającej o detale dziedzictwa rezydencji pszczyńskiej. W 2020 roku Muzeum uhonorowano tytułem Laureata VI edycji Ogólnopolskiego Programu Turystyczny Produkt Roku / Turystyczna Usługa Roku w kategorii Turystyczna Usługa Roku za działalność wystawienniczą, naukową, edukacyjną i kulturalną, a także laur w konkursie „Zabytek Zadbany”, który stał się ukoronowaniem wieloletnich prac konserwatorskich. Szczególnym momentem w historii instytucji było uznanie zespołu zamkowo‑parkowego w Pszczynie za Pomnik Historii w 2021 roku – to jedno z najwyższych wyróżnień w polskim systemie ochrony zabytków, potwierdzające wyjątkową wartość miejsca w skali kraju.

Muzeum Zamkowe w Pszczynie zajmuje szczególne miejsce na mapie muzycznej Polski jako przestrzeń żywego kontaktu z muzyką dawną. Zainicjowany w 1979 roku przez ówczesnego dyrektora Muzeum, dra Janusza Ziembińskiego, Międzynarodowy Festiwal Muzyczny „Wieczory u Telemanna” poświęcony jest twórczości Georga Philippa Telemanna oraz szerzej – muzyce epoki baroku. Program festiwalu koncentruje się na historycznie poinformowanym wykonawstwie, odwołującym się do praktyk XVIII wieku, z wykorzystaniem instrumentów z epoki oraz dbałością o stylistykę i retorykę muzyczną. Wydarzenie nie tylko popularyzuje dorobek kompozytora związanego z rodem Promnitzów, lecz także wpisuje się w nurt współczesnych badań nad autentycznością interpretacji i dziedzictwem kultury muzycznej.
Dynamiczny rozwój edukacji muzealnej obejmuje również publikacje i nowe media. Dorobek wydawniczy Muzeum Zamkowego w Pszczynie od lat uchodzi za jeden z najbardziej wartościowych i konsekwentnie rozwijanych w polskim muzealnictwie, a jego publikacje stanowią ważny punkt odniesienia zarówno dla badaczy regionu, jak i historyków kultury materialnej. Do najważniejszych publikacji należą:  „Życie dworskie w Pszczynie 1765–1846” autorstwa J. Kruczka i T. Włodarskiej, „Rusznikarstwo szkoły cieszyńskiej” oraz „Kusze i ich twórcy” autorstwa J. Kruczka,  „Orzeł czarny. Orzeł biały. Ziemia Pszczyńska 1914–1922. Katalog wystawy” autorstwa S. Smolarek‑Grzegorczyk i M. Nygi, „Portrety. Katalog zbiorów” przygotowane przez L. Kruczek, S. Smolarek‑Grzegorczyk i M. Nygę. W ostatnim czasie pojawiły się kolejne publikacje: dwutomowy „Poczet panów i książąt pszczyńskich” autorstwa J. Polaka oraz „Dzienniki księcia Ludwika Anhalta. Tom I” autorstwa M. Cyrana (2025), te drugie stanowią tłumaczenie zeszytów – dzienników młodego wówczas Ludwika z lat 1791–1806, w których książę opisuje codzienne życie na zamku pszczyńskim. Tegoroczny Jubileusz 80-lecia Muzeum stanowi więc ukoronowanie ważnego etapu ochrony dziedzictwa kulturalnego na Górnym Śląsku.

---

Na bogaty i różnorodny program głównych obchodów Jubileuszu Muzeum Zamkowego w Pszczynie składa się szereg wydarzeń o charakterze naukowym, wystawienniczym i edukacyjnym, podkreślających zarówno wieloletnią tradycję instytucji, jak i jej współczesną działalność oraz kierunki rozwoju:

Konferencja naukowa

6 – 7 maja 2026 r.

W ramach Jubileuszu odbędzie się również dwudniowa ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Adaptacje budynków zabytkowych do celów muzealnych. Kontekst historyczny, konserwatorski i funkcjonalny”, organizowana w zrewitalizowanych Stajniach Książęcych – części historycznego zaplecza rezydencji, dziś przystosowanej do funkcji wystawienniczych i edukacyjnych. Lokalizacja konferencji stanowi przykład zrównoważonego użytkowania zabytków oraz ich adaptacji do współczesnych potrzeb społecznych i kulturowych.

Program konferencji obejmuje wystąpienia ekspertów z całej Polski, poświęcone zagadnieniom rewitalizacji, adaptacji i udostępniania obiektów zabytkowych, stwarzając przestrzeń do wymiany wiedzy i doświadczeń między przedstawicielami instytucji kultury, środowisk konserwatorskich, naukowych oraz administracji odpowiedzialnej za ochronę dziedzictwa. Wydarzenie ma charakter specjalistyczny i odbywa się w formule spotkania zaproszonych uczestników.

Wystawa czasowa / Stajnie Książęce

9 maja – 29 listopada 2026 r.

Nabytki. Ekspozycje. Narracje. Gromadzenie
zbiorów przez Muzeum Zamkowe w Pszczynie w latach 1946-2026.

W ramach jubileuszu 80-lecia Muzeum prezentowana będzie wystawa czasowa poświęcona historii gromadzenia zbiorów – jednemu z kluczowych, choć mniej znanych aspektów działalności instytucji. Ekspozycja ma pokazać, w jaki sposób przez osiem dekad kształtowały się kolekcje muzealne, współtworząc dzisiejszy profil zbiorów. Wystawa stanowić będzie refleksję nad rolą muzeów w ochronie dziedzictwa kulturowego oraz znaczeniem świadomego gromadzenia zbiorów dla kształtowania narracji historycznych i tożsamości instytucji.

ZAJĘCIA EDUKACYJNE

9 maja 2026 r.

ZAMEK OD KUCHNI
Propozycja skierowana do miłośników historii, architektury oraz tajemnic dawnych rezydencji.

To niecodzienna okazja, by zajrzeć do przestrzeni na co dzień niedostępnych dla zwiedzających i poznać zamek od jego zaplecza – miejsca pracy muzeum, kulisy funkcjonowania rezydencji oraz jej mniej oczywiste, często nieznane oblicze. Uczestnicy wydarzenia będą mogli nie tylko zobaczyć stałą ekspozycję, ale także odkryć przestrzenie, które na co dzień pozostają poza trasą zwiedzania.

Zwiedzanie odbędzie się w kameralnych grupach, co pozwoli na spokojne tempo i bardziej bezpośredni kontakt z opowieścią przewodników.
Zaplanowano sześć tur w godzinach: 10:00, 11:00, 12:00, 13:00, 14:00 oraz 15:00.

Liczba miejsc jest ograniczona, a zapisy zostaną uruchomione 18 kwietnia 2026 roku na stronie internetowej Muzeum.